วัดพระธาตุขิงแกง วัดเก่าแก่ที่สำคัญของอำเภอจุน

วัดพระธาตุขิงแกง เป็นวัดเก่าแก่ที่สำคัญของอำเภอจุน จังหวัดพะเยา
โดยวัดอยู่ห่างจากตัวอำเภอ จุน ไปประมาณ 8 กิโลเมตร ตั้งอยู่บนทางหลวงหมายเลข 1091 จุน-ปง
ก่อนถึงโรงเรียนบ้านธาตุขิง พบทางแยกเข้าวัดทางขวา ให้เลี้ยวเข้าไปประมาณ 200 เมตร
วัดอยู่ทางซ้ายมือ ตั้งอยู่บนเนินเขา มีเนื้อที่กว้าง บรรยากาศสงบร่มรื่น

#พระธาตุขิงแกง เป็นเจดีย์ทรงล้านนาขนาดใหญ่ ฐานกว้างด้านละ 15 เมตร สูง 20 เมตร
ประดิษฐานพระพุทธรูปในซุ้มเรือนแก้วทั้งสี่ด้าน ช่วงกลางองค์เจดีย์ประดับกระจกสี
มีกำแพงแก้วล้อมรอบและเจดีย์บริวารทั้งสี่มุม

#ตำนานวัดพระธาตุขิงแกงปางเมื่อพระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ในเชตวันอาราม เมืองสาวัตถีเมื่อพระพุทธเจ้าตรัสรู้สัพพัญญูได้ 15 พรรษา ในค่ำคืนหนึ่งพระพุทธองค์ทรงบรรทมในคันธกุฏิ ในพระเชตวัน เวลาใกล้รุ่งทรงดำริว่าบัดนี้เราก็มีอายุได้ 60 ปีแล้ว แล้วเมื่ออายุ 80 ปี ก็จักปรินิพพานและควรที่เราจะอธิษฐานธาตุให้ย่อยเป็น 3 ประการ ให้คนและเทวดาแจกไว้เป็นที่บูชา เสมือนแทนตัวเราเมื่อยังอยู่นี้เถอะเหล่าพุทธอายุน้อยนักสัตว์ทั้งหลายอัน ล่วงแล้ว แต่ก่อนได้อธิษฐานธาตุให้ย่อยแล้วได้ไปไว้ตั้งยังสถานที่ใดเราก็จักทำนายยัง สถานที่นั้นแหละ พระพุทธองค์ทรงดำริว่าเราควรจะไปโปรดสรรสัตว์ทั้งหลายและตั้งศาสนาไว้ใน มัชฌิมประเทศ กับปัจจัยประเทศและเมื่อนั้นพระพุทธองค์ผู้ประกอบด้วยพระมหากรุณาธิคุณหลัง ออกพรรษาแล้ว พระองค์พร้อมด้วยอรหันต์ทั้งหลายมีพระโสณเถระ พระรัตนเถระ และพระอานันท์เถระ เป็นต้นเป็นบริวาร มีพระอินทร์เป็นผู้กางฉัตร ตามเสด็จพระพุทธองค์และยังมีพระเจ้าอโศก เจ้าเมืองกุสินารายญ์ ถือรองเท้าทิพย์ และไม้เท้าเสด็จตามอุปฐากพระพุทธองค์ เสด็จออกจาป่าเชตวันมาตามลำดับในวันแรม 1 ค่ำ เดือนอ้าย พระพุทธเจ้าก็เสด็จออกจากเมืองสาวัตถีมาโดยลำดับมาสู่นับพรมรับข้าวบิณฑบาตร แม่ครัวแล้ว พระองค์ก็เลียบขึ้นมาตามฝั่งแม่น้ำระมิงค์(ปิง) เสด็จถึงที่นั้นประทานพระเกษาธาตุ แล้วก็เสด็จมาถึงดอยสุเทพ มาสู่บุปผาราม ฝาง เชียงดาว แล้วไปตับเต่าถึงสบฝาง ฉันข้าวข้างแม่น้ำ และเลียบฝั่งแม่น้ำเสด็จขึ้นไปแสนหวีถึงวิเทหนครอยู่จำพรรษาที่นั้น เทศนาเนมิราช สุทินราชและนาราถจปัณณะ หลังจากออกพรรษาแล้วก็เสด็จมาเมืองลือ ประทานพระเกษาธาตุเมืองสิงหะแล้วเสด็จมาประทานพระเกษาธาตุที่จอมทองแล้วมา เมืองพยาด มาเมืองเชียงแสนเสด็จไปดอยตุง แล้วไปภูเขาปูแก้ว และไปจอมกิตติไปสบจันผา ประทับรอยพระบาทที่นั่น และแล้วพระองค์ก็ยืนห่มจีวรแล้วไปประทับนอนอยู่เหนือก้อนหินก้อนหนึ่ง จากนั้นก็เสด็จไปยอดดอยแห่งนั้น และตรวจดูสัตว์โลกทั้งหลายจึงเสด็จไปสันทรายประทับรอยพระบาทที่นั่นจึงเสด็จ มาหัวด้วน ทรงเหยียบพระบาทให้ยักษ์อุปฐาก จึงเสด็จไปจอมแว่ดูปงปู่เต้า และเมืองพะเยา ยังมียักษ์ตนหนึ่งมันไม่ไดกินอาหารมานานเจ็ดวันแล้ว พบเห็นพระพุทธเจ้ามันหมายจะจับกินแต่ไล่พระองค์ไม่ทันไล่จนหมดแรง ที่นั้นพระพุทธเจ้าก็เอาฝ่าเท้าเหยียบก้อนหินก้อนหนึ่ง พอยักษ์เห็นรอยเท้าพระพุทธองค์แล้วมันก็กล่าวว่า ” ชายผู้นี้มีเรี่ยวแรงนักหนอ เหยียบจนยุบเป็นรอยเหตุนี้เราจึงกินมันไม่ได้” และแล้วพระพุทธองค์ก็ปรากฏให้ยักษ์เห็นพระองค์

#พระธาตุขิงแกง เป็นองค์เจดีย์ที่มีความงามเป็นเอกลักษณ์เฉพาะ มีการผสมผสานระหว่างรูปแบบงานศิลปะของล้านนาและมีกลิ่นอายของงานศิลปะไทใหญ่ผสมผสานเข้ากันอย่างลงตัว เป็นเจดีย์ขนาดใหญ่ ประดิษฐานพระพุทธรูปในซุ้มเรือนแก้วทั้งสี่ด้าน ช่วงกลางของเจดีย์ประดับกระจกสี องค์เจดีย์มีกาแพงแก้วล้อมรอบและมีเจดีย์องค์บริวารทั้งสี่มุม องค์พระธาตุเป็นทรงล้านนาคล้ายกับพระธาตุสบแวนที่อาเภอเชียงคา แต่ขนาดใหญ่กว่า ปัจจุบันได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของจังหวัดพะเยา และในวันขึ้น ๑๕ ค่า เดือน ๕ หรือที่ทางภาคเหนือเรียกว่า เดือน ๗ เป็ง จะมีประเพณีสรงน้าพระธาตุขิงแกงทุกปี